زیر اندازهای سنتی ایران، بخش چهارم:قالی (1)

-

      |    

-

      |    

-

       |    

1395\05\07

       |    

از گروه : صنايع دستي

 

مهم ترین زیراندازهای سنتی ایران شامل حصیرزیرانداز ، نمد زیرانداز ، پلاس ،گلیم ، گبه ، زیلو ، قالی و جاجیم هستند. در سری مقالات "زیر اندازهای سنتی ایران" به طور خلاصه به معرفی هر یک از این هنرها میپردازیم. به دلیل جایگاه ویژه قالی درهنر ایران و گستردگی این بحث، بخش قالی در 2 مقاله مجزا ارائه می شود.

زیر اندازهای سنتی ایران، بخش چهارم:قالی (1)

 

قالی ، فرشی است پرزدار که از طریق درگیری پرز ( = خامه = گوشت ) و گره زدن آن بر تار و نیز پودگذاری بافته می شود و شاخص ترین و کامل ترین زیرانداز سنتی به واسطه ی بافت و اجرای نگاره ، طرح و نقش است . سابقه ی بافت آن یا بهتر بگوییم پیشینه ی آن براساس سند موجود به حدود 2500 سال پیش بر می گردد و « قالی پازیریک » سند گویای خاستگاه این نوع زیرانداز زیبا و نفیس از ایران است .

اگر چه نخستین نشانه های هنر قالی بافی را می توان به کشف کارد قالی بافی و نیز برخی دیگر از ابزار بافت قالی به عصر مفرغ مربوط دانست اما دستیابی به مجموعه ی نفیس پازیریک در سال 1949 میلادی توسط « سرگئی رودنکو » باستان شناس روسی و همکاران او از هیأت باستان شناسی موزه ی آرمیتاژ سن پطرزبورگ – که طی سال های 1327 و 1328 هجری شمسی برابر با سال 1949 میلادی برای انجام مأموریت اکتشافی به منطقه ی سیبری اعزام شده بودند – نه تنها تاریخ قالی بافی را تا حدود زیادی از هاله ای از ابهام بیرون آورد بلکه افتخار بافت قدیمی ترین قالی کشف شده ی جهان توسط ایرانیان در دوره ی هخامنشی را نیز ثبت تاریخ کرد .

قالی پازیریک ، فرشی است در ابعاد 189/33 × 200 سانتیمتر با گره متقارن – معروف به گره ترکی – که رجشمار آن تقریباً برابر با 3600 گره در دسیمتر مربع ذکر کرده اند . علت نامگذاری این قالی به « پازیریک » محل اکتشاف آن در منطقه ی سیبری است .

رنگ های این قالی را سرخ ، نارنجی ، زرد ، سبز و آبی ایرانی تشکیل می دهد . اما نگاره های موجود بر این قالی که بافت آن توسط ایران را محرز می سازد از متن به حاشیه عبارت است از :

1 – 24 مربع که در داخل هر کدام ستاره ای ( گلی ) هشت پر قرار دارد .

2 – تصاویر حیوانی افسانه ای شبیه به شیر بالدار – معروف به گریفین – که از حیوانات اسطوره ای دوران ایران باستان و من جمله دوره ی هخامنشی است .

3 – نقش 24 رأس گوزن شاخ پهن – موسوم به گوزن زرد – که حیوانی بومی ایران است .

4 – حاشیه ی دیگری دارای ستاره های شبیه به ستاره های هشت پر متن

5 – حاشیه ای دارای 28 تصویر از اسب سوارانی که به طور دو نفر در میان به تناوب بر روی اسب ها نشسته یا در کار آن ایستاده اند . نقوش مذکور در سنگتراشی های تخت جمشید ، مکرر دیده می شود . (تصویر 1)

 

قالی

تصویر 1- قالی پازیریک

 

بسیاری از صاحب نظران ایرانی و خارجی بر این عقیده هستند که با عنایت به درجه ی کمال در بافت این قالی ، رنگ های متنوع و رنگ آمیز دلپذیر و ابعاد مناسب که در بافت رعایت شده است اولاً باید سابقه و سنت قالی بافی ، قرن ها پیش از بافت قالی پازیریک ، وجود داشته باشد، ثانیاً  به دلایل ذکر شده در فوق ، این قالی ، نمی تواند یک بافته ی عشایری باشد .

آن چه مسلم است قالی بافی در دوره های بعد هم وجود داشته و حتی مسیر تکامل پیموده است . فرش زیبای بهارستان که از نخ های ابریشم و طلا و نقره در دوره ی ساسانی بافته شده است . نوشته ها و اشعاری که قالی ایران را توصیف کرده اند . آثار نگارگری که قالی ایرانی را نیز به تصویر درآورده است همه و همه نشانگر وجود و حتی رونق قالی بافی از خاتمه ی دوره ی هخامنشی تا دوره ی صفوی است . اما وجود 2300 تا 2500 تخته قالی نفیس به جای مانده از دوره ی صفوی – که به طور عمده به قرون 10 و 11 ه.ق مربوط می شود نشانگر عصر درخشان قالی بافی در دوران صفوی و حکایت گر اوج دقت ، مهارت و هنرمندی طراحان ، بافندگان ، رنگرزان و دیگر دست اندرکاران قالی بافی در دوران مذکور است . قالی هایی که زینت بخش موزه ها ، مجموعه های خصوصی ، گالری ها و دیگر مراکز هنری جهان است و در خصوص هر کدام می توان کتابی مفصل و نفیس به رشته ی تحریر درآورد .

از سوی دیگر وجود 35 رشته ی شغلی مرتبط با قالی ، میلیون ها نفر دست اندرکار و امکان تولید بالقوه ی سالانه تا 15 میلیون متر مربع قالی در کشور و این که قالی ایران در جهان صاحب اعتبار و شهرت منحصر به فرد و دارای « برند » ( Brand ) بوده و هست و یکی از اقلام صادراتی و یکی از کالاهای مورد علاقه ی جهانگردان است و هر خانواده ی ایرانی به در اختیار داشتن قالی ، افتخار و مباهات می کند . نقش ، اهمیت و جایگاه فرهنگی ، هنری ، اقتصادی ، اجتماعی و بازرگانی و تأثیر آن در جلب و جذب توریست را نیز به خوبی و وضوح ، تبیین می کند .

مواد اولیه ی قالی دستبافت عبارتست از تار ( چله ) ، پرز ( خامه = گوشت و یا خواب قالی ) ، پود زیر ( = پود ضخیم ) و پود رو ( پود نازک ) تشکیل می شود .

ابزار کار قالی بافی را نیز دار ( عمودی یا افقی ) ، شانه ( دفتین ) ، چاقو ( کارد ) قالی بافی ، قلاب بافی ، قیچی قالی بافی ، سیخ پود کشی ، قشو ( قاشین ) تشکیل می دهد . البته باید نقشه را به مواد و مصالح کار قالی بافی اضافه کرد چرا که امروزه در بسیاری از مناطق قالی بافی کشورمان – اعم از مناطق عشایری ، روستایی و به ویژه شهرها – از نقشه برای بافت قالی استفاده می شود .

قالی ، زیراندازی است گره دار و گره یا ریشه عامل اصلی و وجه تمایز شیوه ی بافت قالی با سایر بافته های داری – گلیم ، زیلو ، پلاس – و زیراندازهای غیر داری – حصیر ، نمد و جاجیم است .

پیچیدن یا چرخاندن خامه یا ابریشم به دور یک جفت تار ( = چله ) زیر و رو به گونه ای که دو سرنخ پیچنده پس از پیچیدن به دور چله ها از روی قالی بیرون آید و تشکیل پرزی دولا در سطح قالی را بدهد ، « گره » می نامین و قالی در واقع مجموعه ی صدها هزار گره یا دانه یا چین است که در رج های موازی بر چله ها بسته می شود و این شیوه ی بافت کامل و منسجم ، بافت قالی را از بافت سایر زیراندازها متمایز می کند .

به طور کلی دو نوع گره در بافت مرسوم و متداول است که عبارت است از :

گره ی نامتقارن ( معروف به گره ی فارسی ) ، گره ی متقارن ( معروف به گره ی ترکی ) (تصویر 2)

 

قالی

تصویر 2- سمت راست گره فارسی، سمت چپ گره ترکی

 

در گره نامتقارن که بیشتر در مراکزی همچون اراک ، قم ، مشهد ، اصفهان ، کرمان ، کاشان و نایین مرسوم است از چاقو یا کاردک های فارسی که بدون قلاب است استفاده می کنند و پرز از کنار یک چله به عقب برده شد و از فاصله ی دو چله بیرون می آید و چله ی دوم را دور زده دوباره از میان دو چله سر بیرون می آورد و امتداد خامه یا پرز با کاردک بریده می شود .

گره متقارن که بیشتر در منطقه ی آذربایجان – آذربایجان شرقی ، آذربایجان غربی ، اردبیل و زنجان – قسمت هایی از همدان و قسمت هایی از خراسان و منطقه ی ترکمن صحرا رواج دارد ،‌  نخ پرز از روی دو چله و از کناره ی آن به عقب برده می شود و سپس از داخل چله ها بخ جلو بر می گردد . برای تسهیل در این کار و تسریع در بافت از چاقوی قلاب دار استفاده می شود و در انتها نیز امتداد خامه یا پرز با لبه ی تیز قلاب بریده می شود .

طرح های رایج در قالی ایران بسیار متنوع است ولی طرح ها را می توان به صورت زیر طبقه بندی کرد :

1 – طبقه بندی براساس طرح های ذهنی باف ( بدون نقشه ) و طرح های دارای نقشه ی بافت

2 – طبقه بندی براساس سبک های دوگانه ( طرح شکسته و طرح گردان ) :

- طرح شکسته یا طرح هندسی از خطوط مستقیم تشکیل می شود . مانند طرح بید مجنون .

- طرح گردان ( منحنی ) از خطوط منحنی تشکیل می شود . طرح های شاه عباسی و اسلیمی

3 – طبقه بندی براساس نظر سیسیل ادواردز :

از دیدگاه این پژوهشگر شاخص ، طرح های قالی ایران به نه گروه قابل تقسیم است که عبارت است از :

طرح هراتی ( مشهور به طرح ماهی- طرحی است اصیل و زیبا و کنایه دار که درون مایه های تشکیل دهنده ی آن نقشی از ماهی را به خاطر می آورند و به این لحاظ آن را طرح ماهی نیز می نامند. )(تصویر 3) ، طرح بوته ای ( بُته ای- طرح بته ای تجرید یافته درخت سرو است. بته های سرکج فرش ایران به بته جقه شهرت یافته است. ) (تصویر 4) ، طرح خرچنگی- این طرح را به دلیل اینکه قسمتی از نقش های فرش شباهت زیادی به شکل خرچنگ داشت نامگذاری کردند(تصویر 5) ، طرح گل حنایی، طرح لچک ترنج (تصویر 6)، طرح مینا خانی- طرح مینا خانی، طرح منحصر به ‌فرد در فرش‌های تولیدی ورامین است و این موفقیت تا بدان جا پیش رفت که طرح مینا خانی فرش ورامین به ثبت ملی رسید و بانام ورامین عجین شد(تصویر 7) ، طرح شاه عباسی- این طرح شامل گل معروف شاه عباسی است(تصویر 8) ، طرح بید مجنون- دارای طرح درخت بید مجنون است(تصویر 9)،  طرح جوشقانی- در طرح جوشقان که از نقش‌های اصیل و سنتی و کمتر دست‌خورده و تغییریافته است، ترنجی لوزی شکل و دندانه‌دار در میان فرش قرارگرفته که گاهی ترنج در وسط و در مواردی لچک‌ها در گوشه‌های آن حذف می‌شوند.(تصویر 10)

 

قالی 

تصویر3- طرح هراتی یا ماهی 

قالی  

تصویر4- طرح بته 

قالی  

تصویر5- طرح خرچنگی 

قالی 

تصویر6- طرح لچک ترنج 

قالی 

تصویر7- طرح مینا خانی

قالی

تصویر8- طرح شاه عباسی

 قالی

تصویر9- طرح بید مجنون

قالی

تصویر10- طرح جوشقانی

 

 

طبقه بندی چهارم بر اساس نظر شرکت سهامی فرش ایران انجام شده که به دلیل گستردگی در مقاله "زیر اندازهای سنتی ایران، بخش چهارم:قالی (2)" ارائه خواهد شد.

 

منابع: یاوری، حسین، شناخت صنایع دستی ایران، تهران، مهکامه، 1393

کادویاب کافه کادو

اگر دوست دارید کافه کادو به شما پیشنهاداتی بدهد میتوانید از بخش پیشنهاد دهنده کادو استفاده کنید در این بخش بر اساس جنسیت و قیمت ما به شما بهترین محصولاتمون را پیشنهاد میکنیم .
پیشنهاد میکنیم اگر هنوز کادوی مناسب را پیدا نکرده اید به این قسمت از کافه کادو هم سربزنید

Best Prices

With best price and directly from suppliers

You will love them

Lovely handicrafs,full of positive energy

A diverse collection

Choose from 60000 products

A valuable gift

Buy a valuable,beautiful and outstanding gift

About eGIFTEX